Op 21 juni a.s. is Argentinië de tegenstander van het Nederlands elftal. En nog altijd hangt ergens in het achterhoofd die WK-finale van 1978. Het toernooi dat tussen de wantoestanden en moordpartijen door werd gehouden, kon door niemand dan Argentinië gewonnen worden. Een reconstructie met direct betrokkenen van een WK vol intimidatie, omkopingen en een zwangere voetballer.
DOOR: GABRIEL ALEXANDER DERIGA
VOOR: WANNAHAVES
Wat er vooraf ging
Nadat extreemrechtse doodseskaders en linkse guerrillabewegingen vanaf begin jaren zeventig talloze massamoorden plegen, neemt op 24 maart 1976 een junta onder leiding van generaal Jorge Videla de macht in Argentinië over. Gedurende het militaire schrikbewind dat volgt, verdwijnen talloze Argentijnen. Volgens cijfers van mensenrechtenorganisaties zou het om 30.000 mensen gaan. Anno 2006 weten nog steeds veel Argentijnen niet wat er met hun familieleden is gebeurd. Het organiseren van het wereldkampioenschap voetbal is voor Videla de ideale mogelijkheid om zijn propagandamachine op volle toeren te laten draaien. Hij kan zo zijn eigen volk imponeren en de wereld laten zien hoe fantastisch zijn militaire regime wel niet is. ‘Soms gebruiken overheden de sport om nationale problemen te verhullen,’ zegt Daniel Bertoni, de toenmalige aanvaller van het Argentijnse elftal en maker van het derde doelpunt in de finale, nu gevraagd naar zijn mening over het omstreden WK.
Oeki Hoekema, destijds spelend voor FC Den Haag, is er in die tijd pertinent op tegen dat het Nederlands elftal zal afreizen naar een land dat de rechten van de mens schendt. Hij weigert principieel te spelen tegen teams uit een links of rechts dictatoriaal land. Hoekema houdt een handtekeningenactie onder zijn collega’s om zo Oranje te dwingen tot een boycot. Ook de cabaretiers Freek de Jonge en Bram Vermeulen van Neerlands Hoop, het boegbeeld van links Nederland, zijn faliekant tegen deelname aan het WK van 1978. In hun programma ‘Bloed aan de Paal’ zingen ze: ‘We gaan naar Argentinië waar dagelijks wordt gemoord. Maar daar is nu eventjes geen tijd voor, zojuist heeft Rep gescoord.’
Het mag allemaal niet baten. Nederland gaat naar Argentinië, zij het zonder Johan Cruijff: hij heeft zijn vrouw Danny na het rumoerig verlopen WK van 1974 in Duitsland (het zwembadincident) beloofd niet nog een keer wekenlang van huis te zijn. Ook de Telegraaf-actie ‘Trek Cruijff Over De Streep’, die 14.000 handtekeningen oplevert, kan hem niet op andere gedachten brengen. Daniel Bertoni meent nog steeds de ware reden te kennen waarom Nummer 14 thuisbleef: ‘Cruijff ging niet, uit protest tegen de schending van de mensenrechten. Daar ben ik van overtuigd. Ikzelf had geen probleem met spelen, want ik ben voetballer. Ik ben niet geïnteresseerd in politiek.’
Willem van Hanegem, de beoogde spelmaker, in die tijd spelend bij AZ ’67, eist van bondscoach Happel een basisplaats. Happel schrijft hem een felle brief terug (‘Bij mij telt alleen prestatie’), waarin hij meedeelt niets te kunnen garanderen. De Kromme weet genoeg en blijft vervolgens ook thuis. Iemand die echter geen moment aan een boycot denkt, is Rob Rensenbrink, de ‘Johan Cruijff van Anderlecht’. ‘Wat een opgeblazen gedoe,’ blikt hij terug. ‘Dan kon je in die tijd nergens meer voetballen. Niet in Griekenland, Turkije, noem maar op. Bovendien wilde ik me de deelname aan het WK gewoon niet laten ontnemen.’ Rensenbrink blijkt in Argentinië goed voor vijf goals.
Het toernooi
Videla opent het WK in het stadion van River Plate in Buenos Aires met een toespraak: ‘Vooral dankzij de confrontatie op het sportveld en de vriendschap in het veld van de menselijke relaties, wordt hier vandaag bevestigd dat het vandaag de dag mogelijk is om samen te leven in eenheid en diversiteit. Dat is de enige manier om aan vrede te bouwen. Daarom vraag ik God onze Heer dat dit evenement daadwerkelijk mag bijdragen aan de vrede. De vrede die we allemaal willen voor alle mensen van de wereld.’
In hoeverre merken de spelers wat van de politieke situatie? ‘Gedurende het toernooi hoorden we sporadisch wat er aan de hand was in het land,’ vertelt Rensenbrink. ‘De eerste twee weken zaten we in een afgesloten hotel ergens op een berg in de Andes en hebben we geen mens gezien, behalve gewapende militairen. Nee, dat had geen intimiderende werking op mij. Ik voelde me juist veilig daardoor.’
Een eindronde op een wereldtoernooi lijkt voor Oranje nooit op rolletjes te kunnen lopen. Bij het WK 1974 trokken de voetballers een paar baantjes met naakte, Duitse meisjes. In 1978 is er ‘de coup van Zwartkruis’. Na een allerbelabberdste eerste ronde, waarin Oranje wint van Iran (3-0), op 0-0 blijft steken tegen Peru, de boot ingaat tegen Schotland (2-3) en slechts op doelsaldo de tweede ronde bereikt, ziet Happel (‘Kein geloel, fussballen!’) het niet meer zitten. Hij wil opstappen, maar assistent Zwartkruis weet hem bij de ploeg te houden - al wordt beweerd dat vanaf dat moment Zwartkruis de opstelling maakt. Ruud Krol ontkent dit tot op de dag van vandaag: ‘Dat verhaal is compleet uit de lucht gegrepen. Happel maakte gewoon de opstellingen!’ Hoe dan ook, de jonge PSV-spelers Ernie Brandts en Jan Poortvliet krijgen in de tweede ronde plots de kans en via overwinningen op Oostenrijk (5-1) en Italië (2-1) en een gelijkspel tegen West-Duitsland (2-2) weet Nederland opnieuw een WK-finale te bereiken.
Waar Nederland zich overtuigend plaatst voor de finale, moet Argentinië zijn plaats in de eindstrijd kopen. De beslissende wedstrijd tegen Peru wordt - tegen de regels in -verschoven naar de avond, zodat het resultaat van concurrent Brazilië bekend is. Er moet met vier goals verschil gewonnen worden. En ja, bij de cruciale vierde treffer staat de Argentijn Luque buitenspel, maar grensrechter Sergio Gonella vlagt niet. Als beloning mag hij de finale fluiten. ‘Ik heb Videla of andere prominente Argentijnse politici gedurende het toernooi nooit ontmoet, dus ik ben niet onder druk gezet of bang gemaakt dat ik Argentinië moest laten winnen,’ meldt Gonella vanuit zijn woonplaats in Italië. ‘Als je bang bent voor de buitenwacht, kun je nooit scheidsrechter worden. Dit is geen baan voor bange mensen.’
De Peruaanse spits van toen, Juan Carlos Oblitas, onthult in 1986: ‘Ze hebben ons omgekocht.’ Dit schijnt gedaan te zijn door 35.000 ton graan te verschepen naar Peru. Bovendien ontdooit de Argentijnse centrale bank 50 miljoen peso’s aan krediet. ‘Het is belachelijk om te denken dat Videla de scheidsrechter onder druk heeft gezet om ons te laten winnen,’ foetert Bertoni nu nog na. ‘Als scheidsrechters in ons voordeel moesten fluiten, dan zouden we nooit een penalty tegen hebben gekregen in onze wedstrijd tegen Polen. Onze keeper stopte die penalty, niet het leger. Wij zijn voetballers en hebben niets te maken met militairen. Wat een onzin!’
De finale
De hele wereld kijkt naar het WK en ziet vol verbijstering de demonstraties van de met witte hoofddoeken getooide Dwaze Moeders op het Plaza de Mayo-plein. De Dwaze Moeders, een spottend bedoelde bijnaam bedacht door de Argentijnse militairen, gaan langs politiebureaus en lijkenhuizen op zoek naar hun verdwenen kinderen en echtgenoten en worden het symbool voor het verzet tegen de dictatuur.
Argentinië doet er alles aan om het Nederlands elftal dwars te zitten. Zo publiceert een Argentijnse krant brieven van aanvoerder Ruud Krol aan zijn dochter, waarin Krol schrijft wat voor geweldig land Argentinië is. De brieven blijken vals. Ook wordt op de finaledag plotseling de route naar het stadion verandert, waardoor de Nederlandse spelers vast komen te zitten in een heetgebakerde menigte en te laat bij het stadion arriveren. Vervolgens laten de Argentijnen op hun beurt Nederland zeven minuten wachten alvorens het veld op te komen. En dan, seconden voor de aftrap, meldt de Argentijnse aanvoerder Passarella zich bij scheidsrechter Gonella: hij klaagt over het gipsen manchet van René van de Kerkhof. ‘We wilden gewoon dat hij iets zachts over zijn manchet deed, zodat hij niemand kon verwonden,’ zegt Bertoni. Gonella besluit dat Van de Kerkhof niet mag spelen. ‘Ik overlegde met Happel en de rest van het team,’ vertelt Krol, ‘en we besloten van het veld te gaan. Dat was de enige manier om de finale eindelijk aan de gang te krijgen. De wedstrijd werd tenslotte overal live uitgezonden op televisie, dus hij moest snel beginnen.’ De oplossing is een stuk schuimrubber. ‘Ik zag voor de wedstrijd vlakbij het veld schuimrubber op de grond liggen,’ herinnert Gonella zich desgevraagd, ‘en dat leek me het juiste materiaal om het gips mee af te dekken. De Nederlandse dokter, met de langste schaar die ik ooit heb gezien, knipte het en deed het over Van de Kerkhof’s arm.’
En zo kan de finale toch nog beginnen. Maar de psychologische oorlog heeft dan al gewerkt. De Nederlanders zijn geïrriteerd en uit hun concentratie. Rensenbrink: ‘Al dat gedoe zal wel zijn invloed gehad hebben. Het duurde allemaal wel erg lang. Daar hebben de Argentijnen mazzel mee gehad.’ Mazzel of vooropgezet plan? ‘Er wordt van alles verteld, maar weten zul je het nooit. Overal ter wereld en in elke wedstrijd probeert men elkaar dwars te zitten. Wel vind ik de manier waarop Argentinië van Peru won vreemd.’
Het uitzinnige, agressieve, 70.000 koppen tellende Argentijnse publiek schreeuwt hun team tot ongekende hoogte. In een keihard duel, met kapotte knieën en bebloede shirts tot gevolg, weigert de dramatisch slecht fluitende Gonella adequaat in te grijpen. ‘Ik denk dat dit het hardste WK-duel ooit is geweest,’ zegt Krol. ‘Het was inderdaad een sterk en heftig duel, maar het was fair play,’ vindt Gonella. ‘Aan het eind ontving ik complimenten van de Fifa voor mijn optreden.’
Argentinië is de betere ploeg en komt zeven minuten voor rust op 1-0 door een goal van de legendarische Mario Kempes. Hij wordt met zes treffers topscoorder van het toernooi. Een kwartier na rust doet Happel (of is het toch Zwartkruis?) een gouden wissel: Ajacied Johnny Rep maakt plaats voor Roda JC-speler Dick Nanninga. De invaller scoort acht minuten voor tijd de gelijkmaker en geeft nederland weer hoop. En dan: Het Moment. Rob Rensenbrink staat schuin voor het doel en haalt uit. Argentinië houdt de adem in als de bal richting goal gaat, maar nee, het schot spat tegen de paal uiteen. Met nog één minuut te spelen is Nederland op een haar na wereldkampioen. Heel Argentinië slaakt een zucht van verlichting.
‘Voordat de verlenging begon,’ zegt Gonella, ‘had ik het idee dat Nederland meer vertrouwen had in een goede afloop dan de Argentijnen. Die leken mij gedesoriënteerd en niet te beseffen dat ze daadwerkelijk wereldkampioen zouden kunnen worden.’
In de verlenging neemt Argentinië door goals van wederom Kempes en Bertoni afstand van Nederland en viert onder toeziend oog van Videla het behalen van de wereldtitel. Net als vier jaar eerder is Nederland zo dichtbij. Maar verder weg dan ooit. ‘Het was een geweldige wedstrijd tussen twee op alle vlakken sterke teams,’ vindt de voormalige Argentijnse spits Bertoni. ‘Nederland had erg goede spelers, wat ook blijkt uit de vele Europacups die ze begin jaren zeventig hebben gewonnen. Bovendien gaf Nederland tijdens het WK vier jaar eerder het internationale voetbal een ander gezicht.’ Ja leuk, maar wederom staat Oranje met lege handen.
Zwangere Argentijn
Argentinië moest en zou wereldkampioen worden. ‘Er werd geïntimideerd, gekocht en gespoten.’ Dat laatste zegt Engelsman David Yallop in zijn boek Fifa, How They Stole The Game (uit 1999). De Argentijnse spelers zouden voor de finale doping geïnjecteerd hebben gekregen en bij de dopingcontrole bleek dat één van de monsters vrouwelijke hormonen bevatte. De voetballer was zwanger! Er is duidelijk gerommeld met de monsters. ‘Men zegt van alles over dit toernooi, maar je kunt niets hard maken. Dat is het vervelende,’ aldus Ruud Krol. Dus het toernooi is eerlijk gegaan? ‘Nou, dat zeg ik niet. Maar aan insinuaties heb je niks.’
Had Nederland deze finale ooit kunnen winnen? Want wat als Rensenbrink inderdaad had gescoord? ‘Dan had de scheidsrechter net zolang laten doorspelen tot hij Argentinië een penalty had kunnen geven,’ zei Happel destijds. ‘Nee, dat gevoel heb ik niet,’ zegt Rensenbrink. ‘Als ik die bal niet op de paal maar in het doel had geschoten, dan had de scheids niets kunnen doen. Hij had niet kunnen fluiten voor buitenspel of de wedstrijd affluiten, want er was nog een minuut te spelen.’ Scheidsrechter Gonella beaamt dat: ‘Als Rensenbrink had gescoord, was Nederland, ondanks alle idiote beweringen, gewoon wereldkampioen geworden.’
<KADER>
Argentinië-Nederland 3-1
Datum: 25 juni 1978
Stadion: Estadio de River Plate
Plaats: Buenos Aires
Toeschouwers: 71.483
Opstellingen
Argentinië: Fillol, Ardiles (65’ Larrosa), Gallego, Passarella, Galvan, Luque, Olguin, Bertoni, Kempes, Ortiz (74’ Houseman), en Tarantini.
Coach: Menotti
Nederland: Jongbloed, Poortvliet, Jansen (72’ Suurbier), Krol, Haan, Rene van de Kerkhof, Willy van de Kerkhof, Neeskens, Rep (59’ Nanninga), Rensenbrink en Brandts.
Coach: Happel
1-0 Kempes 38'
1-1 Nanninga 82'
2-1 Kempes 105'
3-1 Bertoni 116'
Scheidsrechter: Sergio Gonella (Italië)
Ass. scheidsrechters: Ramon Barreto (Uruguay) en Erich Linemayr (Oostenrijk)
Gele kaarten: Krol (15’), Ardiles (40’), Suurbier (94’) en Poortvliet (96’)
Andere artikelen
De titel komt dan hier, lang wel nie